Lợi là những gì có thể sở mó được như của cải, vàng bạc, châu báu, tiền của, ruộng vườn, những gì mà người ta có thể lấy ra để đánh đổi một cái gì đó, như mua một món hàng, một miếng đất, hay căn nhá, làm bảo chứng cho mượn tiền, kể cả để làm vốn liếng, đầu tư, như chứng khoán, và cũng từ cái của cải vật chất này, người ta có thể lập gia đình, tạo lập nên căn bản cho cuộc sống, và nếu có nhiều của cải, thì người chủ của cải đó cảm thấy thoải mái trong cuộc sống, muốn nhu cầu nào thi thỏa mãn nhu cầu đó, người ta gọi kẻ ấy là người giàu có, sang trọng. Lợi cũng gồm những thứ không sờ mó được một khi nó làm bàn đạp để sở hữu chủ muốn có tên tuổi, và từ có tên tuổi thì họ có thể có thêm địa vị nào đó trong một xã hội coi trọng người có tiền của, như trong thế giới tư bản thì cái lợi đó ít được trông thấy vì nó có thể tính ra bằng các danh thu như tiền lời từ các công cuộc đầu tư, từ những mối giao dịch tài chánh, thương mại, có thể vượt ra biên cương quốc gia.
Còn danh có thể được định nghĩa là tên tuổi của một người, nhưng không phải là tên họ, nhưng là cái gì đứng phía sau hay phia trên của cái tên đó, cho nên người có tên tuổi này khác xa với người khác là ở chỗ họ được nhiều người biết đến và ngưỡng vọng. Chính cái danh đó gọi là danh tiếng, cái phù hiệu như các quân nhân có quân hàm, gắn trên vai, trên ngực, hay có tên trong các cửa hiệu, các công ty, chỉ vì cái tên không mà bao nhiêu người tìm đến để đặt mua hàng, có nhiều người mượn tên tuổi người đó để làm quảng cáo, như các cầu thủ hay các quán quân thể thao nào đó để gắn thêm cho thương hiệu cho sản phẩm của mình. Ngày xưa, các ông bà thường mơ ước cho con cháu mình thành đạt, thi đua với đời, có công danh có sự nghiệp cho nở mặt mày dòng họ, dù phải tốn kém bao nhiêu. Ngày nay ngưởi ta khõng chỉ muốn đậu đạt làm quan cho được mọi người kính nể, mà là, chức vụ này nọ, nhưng thật sự là sự thành công trong lãnh vực nào mình muốn, không nhứt thiết là có địa vị trong xã hội, mà còn có tương lai để lại đời sau. Thế nên, danh từ hào kiệt, anh hùng ‘Lao Động’ hay anh hùng gì đó cũng là những gì khiến người ta hy sinh cả đời hay hiện tại để thực hiện giấc mơ đó.
Tuy nhiên, nếu danh và lợi đi riêng thì hai chữ này ít mang ý nghĩa tiêu cực hơn người ta nghị. Lợi danh chính đáng là khi người có được nó có mục tiêu rõ ràng là lợi danh đó phục vụ cho ai, và đến mức độ nào. Nếu người đi tìm danh vọng vì mục đích phục vụ cho gia đình, dòng họ, hay địa phương hay đất nước mình, chính nghĩa nào đó, thì đó không có gì đáng nói, nhưng nếu mục tiêu cuối cùng là chỉ để thõa mãn tham vọng cá nhân của mình lên trên các giá trị khác, thì đó là điều đáng nói, khi họ sẳn sàng biến mình thành kẻ lợi dụng địa vị của mình mà quên đi quyền lợi quốc gia, dân tộc, quên đi chính nghĩa, mà bổn phận làm công dân một đất nước nào đó đều phải nuôi dưỡng. Về phương diện làm chủ cái lợi nào đó, sở hữu chủ cũng phải có bổn phận sử dụng cái lợi đó một cách công bằng một khi mình đã đạt dược nó. Khi sinh ra đời, mặc dù có tánh thiện trời dành, nhưng dần dần bản tánh cũng ít nhiều thay đổi khi lớn lên bị xã hội văn minh vật chất quyến rủ làm mờ đi tánh thiện lương, xa dần chơn tính, trở nên hung dữ độc ác. Người ta nhân danh họ tranh đấu cho người khác, nhưng thật sự che dấu tâm tư của mình, là muốn bảo thủ tất cả tài sản cho riêng mình, nếu không tiền bạc, của cải cho mình, thì cũng cho gia đình mình, nói rộng ra, nhiều khi, chính các chính nghĩa mà người đó rêu rao là chính là các mà người khác sợ nhất vì nó không phục vụ tất cả mọi người trên thế gian này, mà chỉ cho một thiểu số người, nhưng lại nhân danh mình làm cho mọi người, để rồi khi đạt được quyền sinh sát trong tay, thì mình lại quay lưng với nhưng người đã từng ủng hộ mình.
Trong Sám Giảng, hai danh từ Lợi-Danh đi đôi đã được nói đến rất nhiều, nhất là trong nấy câu đầu Sám Giảng Quyển Năm, và rải rác trong toàn bộ các quyển khác và thi văn giáo lý. Đức Thầy nhận định con người đời nay dễ bị lợi danh là cho mê say, tâm trí đảo điên, mà không nghĩ rằng những gì của thế gian chỉ là giả tạo, vì Ngài cho thấy việc đó qua một số câu thơ tiêu biểu với sự khuyên răn sâu sắc như sau:
“Trần thế lợi danh giấc mộng tràng”
(Lộ Chút Cơ Huyền)
“Biết sao đầy được túi tham,
Không ngăn, không đáy càng làm không kiêng”.
(Kệ Dân, Q.2)
“Vật ở trần như bọt nước làn mây.
Thân Ta còn rày đó mai đây,
Thì của ấy cũng khi tan khi hiệp. “
(Sám Giảng Q. 5)
“Kệ khuyên trần đã mãn mùa thu,
Đeo danh-lợi như con vật ấy. “
(Giác Mê Tâm Kệ, Sám Giảng Q. 4)
Như vậy, danh và lợi là hai vế nhưng tựu trung cũng trở nên gắn kết với nhau, vì cả hai đi chung để hỗ trợ cho nhau. Người có danh thì thế nào cũng có hưởng cái lợi mà do cái danh đem lại, nếu không thì ít người đo dộng cơ để đi tìm tòi học hỏi để rồi chịu cảnh thiếu thốn, nghèo khó. Nhưng nếu không có danh thì người đời không thể tin tưởng vào người đó đến khi tài cán của họ được người đọi công nhận hay chính thức công nhận. Điều thú vị nữa là ba chữ Danh, Lợi và Tình cũng thường đi chung với nhau, có Danh thì người đó cũng là người có tài hay có sắc đẹp hơn người, họ thường tìm kiếm nhau. Ba thứ ấy cũng ràng buộc con người khó thoát ra.
Trường hợp của Nguyễn Công Trứ là điển hình đặc biệt về sự liên hệ mật thiết giữa công danh và sự nghiệp, và cuối cùng có thêm tình ái, nhưng theo cách nhìn tích cực của quan niệm về kẻ sĩ thời phong kiến:
“Đi không chẳng lẽ lại về không;
Cái nợ cầm thư phải trả xong.”
“Đã mang tiếng ở trong trời đất,
Phải có danh gì với núi sông”.
“Không công danh thì nát với cỏ cây.”
“Nhiều tài tử thì nhiều tình trái,
Cái tình kia do tài ấy mà ra,
Đa tình tại kẻ tài ba.”
Nhưng Nguyễn Công Trứ lại có tinh thần phóng khoáng, tuy đi tìm công danh nhưng ông không xem đó là một sự ràng buộc mà chỉ là một phương tiên tiện để giúp nước, dù trong hoàn cảnh nào, chứng tỏ qua nhiều thực chứng trong đời làm quan của ông. Ông nòi có lần ông bị giáng chức làm làm quèn: “Khi làm quan ta thấy không làm vinh, thì khi làm lính thú, ta cũng lấy làm nhục.”
« Back to Glossary Index