Nam Kì Lục tỉnh (南圻六省) hay Lục tỉnh (六省), là tên gọi của vùng Nam Bộ vào đầu thời nhà Nguyễn, tức là khoảng thời gian từ 2 năm 1831 và 1832 (cải cách hành chính của Minh Mạng) tới năm 1862 (khi Pháp chiếm 3 tỉnh Miền Đông) và năm 1867 (khi Pháp chiếm nốt 3 tỉnh Miền Tây). Đương thời, người Pháp gọi Nam Kì Lục tỉnh bằng cái tên Basse-Cochinchine^[1] (tức là vùng Cochinchine “hạ” hay vùng Hạ Đàng Trong).

Vùng trước đó thuộc Campuchia, sáp nhập từng phần vào Đàng Trong bắt đầu từ năm 1658 đến năm 1760 thì hoàn tất.^[1]

Sự hình thành Lục tỉnh

Theo Đại Nam nhất thống chí của Quốc sử quán (nhà Nguyễn), vào năm Mậu Dần (1698) chúa Nguyễn Phúc Chu cho lập phủ Gia Định. Năm Nhâm Tuất (1802) vua Gia Long đổi phủ Gia Định thành trấn Gia Định; đến năm 1806 đổi tên trấn Gia Định ra Gia Định Thành (hay tổng trấn Gia Định) gồm 5 trấn:^[2]

• Phan trấn
• Biên trấn
• Vĩnh trấn
• Định trấn
• Hà tiên

Năm Minh Mạng thứ 12 (Tân Mão, 1831) và Năm Minh Mạng thứ 13 (Nhâm Thìn, 1832), vua Minh Mạng bãi bỏ Gia Định Thành, đổi các trấn thành tỉnh, chia 5 trấn của Gia Định Thành trước đây thành 6 tỉnh (Lục tỉnh) gồm Phiên An, Biên Hòa, Định Tường (1831); Vĩnh Long, An Giang, Hà Tiên(1832). Hai năm sau (Giáp Ngọ, 1834), vùng Lục tỉnh thuộc Gia Định Thành trước đây được gọi chung là Nam Kỳ. Từ đó có tên gọi là Nam Kỳ Lục tỉnh.

Đó là các tỉnh:

• Phiên An (藩安), sau đổi thành Gia Định (嘉定):^[a] tỉnh lỵ là tỉnh thành Gia Định,
• Biên Hòa (邊和): tỉnh lỵ là tỉnh thành Biên Hòa,
• Định Tường (定祥): tỉnh lỵ là tỉnh thành Mỹ Tho,
• Vĩnh Long (永隆): tỉnh lỵ là tỉnh thành Vĩnh Long,
• An Giang (安江): tỉnh lỵ là tỉnh thành Châu Đốc,
• Hà Tiên (河仙): tỉnh lỵ là tỉnh thành Hà Tiên.

Trong dân gian, còn chia thành 3 tỉnh miền Đông gồm Gia Định, Định Tường, Biên Hòa và 3 tỉnh miền Tây gồm Vĩnh Long, An Giang, Hà Tiên.

Địa bàn Nam Kì Lục tỉnh 1836

Năm Minh Mạng thứ 17 (1836), theo lệnh vua, Binh bộ Thượng thư Trương Đăng Quế và Lại bộ Thượng thư Nguyễn Kim Bảng mang cờ và bài hiệu, dẫn theo các viên dịch, tùy biện vào Nam theo đường thủy, tổ chức việc đo đạc ruộng đất và lập địa bạ ở 6 tỉnh Nam Kỳ. Đây là cuộc tổng điều tra ruộng đất đầu tiên ở Nam Kỳ có quy mô lớn nhất. Kết quả đã lập được gần 2.000 quyển địa bạ ghi rõ từng sở điền thổ, tên làng thôn, địa phận, địa giới còn được bảo quản đến ngày nay. Theo toàn bộ 6 tỉnh Nam Kỳ có tất cả 10 phủ chứa 25 huyện gồm có 135 tổng với 1.637 xã thôn phường. Cụ thể xếp các tỉnh từ Bắc xuống Nam (chưa bao gồm các đạo quan phòng chưa lập thành đơn vị hành chính):